31.8 C
شهر مقدس قم
۲۵ مرداد ۱۴۰۱
ورود / عضویت ویژه نامه کرونا / مراکز درمانی قم / اخبار رسمی کرونا
En | Ar
گزارش خبری

قم؛ شهری آشنا در دل تاریخ/از ثبت در کتاب‌های دوران ساسانی تا سروده‌هایی در شاهنامه فردوسی

هویت فعلی شهر قم که اگرچه نامش با نام حضرت معصومه(س) و مسجد مقدس جمکران و امامزادگان نورانی شده و شناخته می‌شود، اما باید اعتراف کرد هنوز ناشناخته بوده و به‌درستی معرفی نشده است.

به گزارش شهرنیوز، قم، شهری که با ورود حضرت معصومه(س) نامش سر زبان‌ها افتاده و امروز نامش با نام تشیع و علم و دین عجین شده و تاریخ و رونق این شهر به زمان‌های پیش‌تر بازمی‌گردد. تا جایی که می‌توان در شاهنامه فردوسی و نام پادشاهان ساسانی ردپایش را پیدا کرد و کسی درست نمی‌داند از چه زمانی این بخش از جغرافیا به شهر تبدیل‌شده اما نامش در کتاب “خسرو کواذوان و ریذک” از آثار دوران ساسانی با توصیف زعفرانش آمده و گویی آبادانی و رونق این شهر را باید فراتر از تاریخ‌های مکتوب دانست و کاوش‌های انجام‌شده در منطقه قمرود، تپه صرم کهک، زاربلاغ، محوطه شمشیرگاه خور آباد، دیرگچین و محوطه قلی درویش جمکران و چندین منطقه دیگر گویایی فرهنگ غنی این شهر است.

چند سالی است که با پیشنهاد شورای اسلامی شهر قم و تصویب شورای فرهنگ عمومی استان ۲۳ ربیع‌الاول به مبارکی سالروز ورود حضرت فاطمه معصومه سلام الله علیها در سال ۲۰۱ هجری قمری به نام این شهر و با عنوان “روز قم” نام‌گذاری شده است و شهرداری قم نیز در این سال‌ها سعی و تلاش وافر را در تبیین و تشریح این روز داشته است. چرا که همچون دیگر روزشهرها، “روز قم” نیز فرصتی است که می‌توان برای معرفی تاریخ و فرهنگ غنی این شهر از آن بهره برده و بخشی از هویت شهر و ظرفیت‌های بسیار زیاد آن را معرفی کرد.

هویت فعلی شهر قم که اگرچه نامش با نام حضرت معصومه(س) و مسجد مقدس جمکران و امامزادگانی مانند امامزاده موسی مبرقع(ع)، امام‌زاده سید سربخش(ع) و امامزاده شاه حمزه(ع) نورانی شده و شناخته می‌شود اما باید اعتراف کرد هنوز ناشناخته بوده و به‌درستی معرفی نشده است.

قم در تاریخ

حسین صادقی که تاریخ قم را در تمام منابع تاریخی مکتوب جستجو کرده معتقد است نمی‌توانیم تاریخ دقیقی برای شهر قم ثبت کنیم اما آنچه مسلم است این شهر از قرن‌ها پیش از اسلام نه‌تنها وجود داشته بلکه ازنظر فرهنگی، علمی و اقتصادی رونق داشته و آباد بوده است و به علت قرارگیری در مسیر شاهراه اصلی ارتباطات فرهنگی – بازرگانی شرق باستان از ادوار پیش‌ازتاریخ تاکنون حلقه ارتباط و تعامل بین مراکز و حوزه‌های مختلف فرهنگی ایران به شمار می‌آمده است.

و نکته جالب نسبت پیدایش و تأسیس شهر قم به زمان تهمورث از پادشاهان پیشدادی است که حسین صادقی از تاریخ اساطیری ایران روایت می‌کند که جمشید برادر تهمورث دژی در “ورجَمکَرد” که بنا بر احتمالی همان جمکران فعلی بوده، ساخته است. روایتی دیگر اما تاریخ قم را به دوران کیخسرو نسبت داده و رونق آن را به علت زمین‌های حاصل‌خیز آن می‌داند و در کتاب تاریخ قم نیز از انتقال آتشکده قم به نزدیکی ساوه در زمان کیخسرو خبر داده است.

بر اساس اسناد تاریخی یکی از دوران‌های رونق و آبادانی شهر قم قبل از اسلام مربوط به دوران ساسانی است و این شهر در دوران ساسانی یکی از شهرهای مهم و آباد ایران بوده است. حسین صادقی از تاریخ قم روایت می‌کند که قباد ساسانی بعد از بازگشت از نبرد هیاطله به شهر قم می‌رسد و این شهر را درنهایت خرابی می‌بیند و اهالی قم علت این خرابی را حمله اسکندر ذکر می‌کنند و قباد ساسانی دستور آبادی قم را می‌دهد.

جالب است شهر قم در کتابی از قباد پسر فیروز که در زمان ولید بن عبدالملک به‌دست‌آمده و زادان فرخ آن را به عربی ترجمه کرده جزو کامل‌ترین و زیباترین شهرها به‌حساب آمده است و بعد از فتح شهر قم به دست ابوموسی اشعری، یعقوبی که از نویسندگان مشهور قرن سوم است، از قم به‌عنوان یکی از شهرهای مهم عصر ساسانی نام می‌برد.

نام شهر قم در ادبیات کلاسیک

در طول تاریخ اهمیت شهر قم با تعبیرها و علل مختلف بیان‌شده است اما این‌که حتی فردوسی نیز از شهر قم و اهالی آن در سه بیت از شاهنامه نام‌برده جای تأمل دارد، این‌که اهالی و مردان این سرزمین از دیرباز شناخته‌شده بودند و بر سرنوشت و تاریخ خود تأثیر داشته‌اند.

دگر بهره رو قم بدو اصفهان/ نهاد بزرگان و جای مهان؛ یا نبشتند منشور بر پرنیان/ خراسان و ری و قم و اصفهان

حتی در منظومه ویس و رامین نیز در چند مورد از شهر قم نام‌برده شده است که از آن جمله: زگرگان و ری و قم و صفاهان/ که رامین را بدندی نیک خواهان.

قم در نگاه جهانگردان خارجی

شهر قم از دید جهانگردان خارجی نیز موضوعی است قابل‌توجه. حسین صادقی که توجه گردشگران خارجی به شهر قم را از قرن نهم هجری و حدود سال‌های ۱۴۷۰ میلادی بررسی کرده نقل‌قول‌هایی از گردشگران را بیان می‌کند که نشان از رونق و آبادانی این شهر دارد. کنتارینی ایتالیایی در سال ۱۴۷۳ میلادی به قم سفر می‌کند و در توصیفش درباره آبادی قم می‌گوید ” قم شهر کوچک ولی زیبایی است و همه‌چیز در حد وفور در آن یافت می‌شود”

صادقی می‌گوید در توصیف جهانگردان خارجی و داخلی به‌خوبی وجه‌تسمیه قم، که اعراب به منطقه‌ای که آب در آن جمع می‌شد قم می‌گفتند، را می‌شود دید، تا جایی که سفیر کبیر اسپانیا دون گارسیا فیگوئرا نیز در سال ۱۶۱۸ میلادی بعد از دو روز اقامت در شهر قم از کثرت طبیعت شهر قم می‌گوید.

توماس هربرت اسپانیایی نیز که در سال ۱۶۲۸ میلادی از شهر قم دیدن کرده شهر قم را خوش‌نما توصیف می‌کند و می‌گوید “در شهر قم دو هزار خانه وجود دارد و غالب آن زیبا و خوش‌نماست”.

همچنین یویچ کاتف روسی در سال ۱۶۲۳ آب قم را سرد و نانش را خوب توصیف می‌کند و تارونیه فرانسوی نیز که در سال ۱۶۳۳ در قم بوده می‌گوید” در شهر قم برنج به‌وفور یافت می‌شود و اهالی قم انبارهای اعلا دارند.

اما یکی زیباترین توصیفات را درباره شهر قم از مادام ژان دیولافوا فرانسوی نقل می‌کنند که می‌گوید” پس از سختی و هوایی گرم بالاخره گنبد طلایی قم پدیدار گردید و در پرتو اشعه آفتاب مانند ستارگان نیزه بازی می‌کرد”

یا هانی رنه دالمانی که می‌گوید “در اطراف مرقد حضرت معصومه(س) باغ‌های زیادی دیده می‌شود که رنگ سبز اشجار با رنگ کاشی حرم مخلوط شده و تابلوی زیبایی را تشکیل می‌دهد.”

قم در سفرنامه‌های ایرانی

روایت‌هایی که در سفرنامه‌های ایرانی نیز از شهر قم آمده همه نشان از رونق و آبادانی شهر قم در تاریخ دارد. حاج عبدالغفار نجم الملک نیز در سفری که به دستور ناصرالدین‌شاه در سال ۱۲۹۹ قمری به جنوب داشته و از شهر قم عبور می‌کرده شهر قم را این‌گونه توصیف می‌کند که ” قم عجب شهر بزرگی است و حصار معتبر و قطوری دارد.” که در بعضی جهات آثار آن هنوز باقی است.

همچنین در سفرنامه‌های ناصرالدین‌شاه مکرر نام قم آورده شده و ناصرالدین‌شاه ۶ بار از مسیرهای مختلفی به شهر قم سفرکرده است.

جعفرقلی خان معین السلطان نیز در سفری که به قم داشته اطلاعات کاملی از مکان‌ها و شخصیت‌های و بعضی از آداب اجتماعی مردم قم روایت می‌کند.

حالا بعد از گشت‌وگذاری در دل تاریخ و با این‌همه سند مکتوب باید اعتراف کنیم هنوز تاریخ شهر قم ناشناخته است و لازم است از جنبه‌های مختلفی به بررسی تاریخ قم بپردازیم. اما بی‌شک هجرت حضرت معصومه (س) نقطه عطفی برای تاریخ شهر قم بوده و امروز که سالروز ورود وی به این شهر به نام “روز قم” نام‌گذاری شده فرصتی است که می‌توانیم هرچند کوتاه به معرفی این شهر و جایگاه و تأثیر مردمان این خطه در تاریخ بپردازیم. فرصتی که باید غنیمت شمرده شود.***/ن